Sağlık Bakanı Kemal Memişoğlu tarafından açıklanan tütünle mücadele eylem planı kapsamında, Türkiye'de 18 yaşını doldurmamış kişilere sigara satışını engellemek amacıyla yeni bir dijital denetim dönemi başlıyor. Bu kapsamda, satış noktalarında elektronik yaş doğrulama sistemi kurulması hedefleniyor.
Yeni yasal düzenleme ile birlikte, kimlik kontrolünün sigara satış sürecine entegre edilmesi amaçlanıyor. Sistemin temel prensibi, yaş doğrulanmadan satış işleminin tamamlanamayacak olmasıdır. Bu sistemin hileli yollarla aşılmasının önlenmesi ve kuralları ihlal eden işletmelere uygulanacak yaptırımlar da detaylı bir şekilde çalışılıyor.
Olası modeller arasında, müşterinin yetkili bir uygulama üzerinden oluşturulan QR kod ile yaşını doğrulaması yer alıyor. Diğer seçenekler arasında çipli kimlik kartı ile kontrol veya elektronik sistemlerin yazar kasalara entegre edilmesi bulunuyor. Sigara paketi okutulduğunda, yazar kasa yaş doğrulaması isteyecek ve onay alınmadan satış işlemi gerçekleştirilemeyecek. Bu sayede kontrol, yalnızca satıcı çalışanın inisiyatifine bırakılmayacak.
Ancak, sistemin hangi teknik yöntemle kurulacağı ve tüm işletmeler için nasıl zorunlu hale getirileceği henüz netlik kazanmadı. Dijital sistemin en önemli zorluklarından biri, başkasının kimliğiyle sigara almaya çalışan çocukların engellenmesi olacak. QR kod veya kimlik kartının geçerli olması, kartı kullanan kişinin gerçek sahibi olduğu anlamına gelmeyebilir. Bu riski azaltmak için kimlik doğrulamasına ek olarak, gerektiğinde kimlik fotoğrafıyla kişinin karşılaştırılması gibi yöntemler değerlendiriliyor. Tek kullanımlık ve kısa süreli geçerli QR kodlar da kodun kopyalanmasını veya tekrar kullanılmasını zorlaştırabilir.
Yetişkinlerin çocuklar adına sigara satın alması da bir diğer önemli sorun olarak öne çıkıyor. Farklı satış noktalarında kısa aralıklarla tekrarlanan işlemlerin olağan dışı işlem olarak işaretlenmesi, denetim birimlerine riskli durumları belirlemede yardımcı olabilir. Bu tür takiplerin kapsamı, hukuki dayanağı ve kişisel verilerin korunmasına ilişkin sınırların açıkça belirlenmesi gerekmektedir.
Mevcut mevzuata göre 18 yaşından küçüklere tütün ürünü satışı zaten yasak. Yeni sistem, ihlallerin tespitini kolaylaştırırken, elektronik kayıtlarla denetimi daha da güçlendirecek. Yaş doğrulamasını bilerek devre dışı bırakmak, sistemin uyarısına rağmen satış yapmak veya denetimi yanıltmak gibi davranışlar için caydırıcı yaptırımlar düzenleniyor. Elektronik kayıtlar ihlali ortaya çıkarabilir; ancak cezanın hukuka uygun biçimde uygulanması için ihlalin doğrulanması, işletmenin savunma hakkı ve itiraz yollarının korunması gerekiyor. Kanun teklifinin Meclis'e sunulmasıyla birlikte sistemin teknik sınırları, denetim yöntemi ve yaptırımların kapsamı netleşecek.
