ABD ve İsrail'in İran'a yönelik operasyonları, küresel ekonomide önemli bir şok etkisi yaratmaktadır. Dünyanın en işlek petrol sevkiyat güzergahı olan Hürmüz Boğazı'nın İran tarafından bloke edilmesi ve bölgedeki rafinerilere yönelik saldırılar, petrol piyasasında büyük dalgalanmalara neden olmaktadır. Bu durum, gıdadan turizme kadar birçok sektörü de olumsuz etkilemektedir.
Mersin Üniversitesi Öğretim Üyesi Prof. Dr. Azime Telli, enerji güvenliğinin hem ekonomik hem de jeopolitik bir mesele olduğunu vurgulamaktadır. Telli, Hürmüz Boğazı'nın uzun süreli kapanmasının küresel enerji sisteminde zincirleme etkilere yol açabileceği uyarısında bulunmaktadır. Tarihsel örnekler veren Telli, 1973 petrol ambargosu, İran devrimi ve Irak'ın Kuveyt'i işgali gibi olaylarda yaşanan arz kesintilerinin petrol fiyatlarını önemli ölçüde artırdığını hatırlatmaktadır. Hürmüz Boğazı'nın uzun süreli kapanması durumunda yaşanabilecek günlük 12-15 milyon varillik arz kaybının, geçmişteki üç büyük enerji krizinin toplam etkisini aşabileceği belirtilmektedir.
Dünya deniz yoluyla taşınan petrolün yaklaşık dörtte biri ve sıvılaştırılmış doğal gazın (LNG) yaklaşık beşte biri Hürmüz Boğazı'ndan geçmektedir. Geçen yıl boğazdan geçen enerji ticaretinin değerinin 600 milyar dolar olduğu hesaplanmaktadır. Mevcut kriz, bölgesel bir askeri gerilim olmanın ötesinde, küresel enerji sisteminin kırılganlıklarını ortaya koyan tarihsel ölçekte bir arz şoku olarak değerlendirilmektedir.
Bu durumun üç önemli sonucu olabileceği öngörülmektedir: Petrol fiyatlarının 150 dolar seviyesini aşması, enerji maliyetlerindeki artışın üretim maliyetlerini yükselterek büyümeyi baskılaması ve enerji ithalatçısı ülkelerin alternatif tedarik rotaları ile stratejik rezerv politikalarına yönelmesi. Uluslararası Enerji Ajansı'nın (IEA) stratejik rezerv salımı kararı şoku azaltabilir ancak jeopolitik kesintiyi telafi edecek kalıcı bir çözüm sunmamaktadır.
Katar'ın LNG ihracatının büyük bölümü Hürmüz üzerinden gerçekleştiği için, boğazın kapalı kalması Avrupa ve Asya piyasalarında doğal gaz fiyatlarının hızla yükselmesine ve enerji arzında ciddi dengesizliklere yol açabilir. Savaşın başlamasıyla birlikte Hürmüz Boğazı'ndaki tanker trafiği önemli ölçüde azalmış ve bu durum petrol ve doğal gaz fiyatlarının ilk aşamada aşırı artışına neden olmuştur. Savaşın seyri süresince fiyatlardaki dalgalanmaların devam etmesi beklenirken, boğazın ne zaman normale döneceği belirsizliğini korumaktadır.
Capital Economics'in değerlendirmesine göre, savaşın süresine bağlı olarak farklı senaryolar öngörülmektedir. Kısa süreli bir çatışmada ihracatın yaklaşık %1,4'ünün kaybedileceği, üç ay sürmesi halinde ise %5-6'sının kaybedileceği tahmin edilmektedir. En ağır senaryoda, kalıcı hasar durumunda ihracatın %8-9'unun kaybedileceği ve petrol fiyatlarının varil başına 150 dolara, Avrupa'daki doğal gaz fiyatlarının ise megawatt saat başına 120 avroya çıkabileceği belirtilmektedir. Orta Doğu'daki savaşın beklenenden kısa sürmesi durumunda fiyatların yaz aylarında normale dönebileceği ifade edilmektedir.
Goldman Sachs'ın kötümser senaryosuna göre petrolün varil başına 100 dolar seviyesinde seyretmesi küresel büyümeyi 0,5 puan düşürecektir. IMF Genel Direktörü K. Georgieva ise petrol fiyatlarındaki her %10'luk artışın küresel enflasyonu %0,4 oranında artıracağını ve küresel ekonomik çıktıyı %0,2 azaltabileceğini açıklamıştır. Uluslararası Enerji Ajansı, petrol fiyat şokunu azaltmak amacıyla stratejik rezervlerinin üçte birine denk gelen 400 milyon varil ham petrolün piyasaya sürüleceğini duyurmuştur. Bu miktar, 2022'deki önceki rekorun iki katından fazladır.
